UNESCO - Diccionario latinoamericano de bioética. 2008
UNESCO
Descargar PDF
Disponible
Detalles
- Título
- UNESCO - Diccionario latinoamericano de bioética. 2008
- Autor
- UNESCO
- Categoría
- Constitucional
- Área del derecho
- Médico
- Año
- 2008
i DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP Diccionario Latinoamericano de Bioética 2 DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP Lasopinionesexpresadasenestelibrosonresponsabilidaddesusautoresynoreflejan necesariamentelaposturaoficialdelaUNESCO.Delmismomodo,lasdenominaciones empleadasylapresentacióndelmaterialenestapublicaciónnoimplicanenabsolutola expresióndeningunaopiniónporpartedelaUNESCOacercadelacondiciónjurídicade ningún país, territorio, ciudad o área, de sus autoridades o de sus límites o fronteras. JuanCarlosTealdi Director 3 DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP Diccionario Latinoamericano de Bioética 4 DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP CatalogaciónenlapublicaciónUniversidadNacionaldeColombia Diccionariolatinoamericanodebioética/dir.JuanCarlosTealdi.–Bogotá: UNESCO-RedLatinoamericanaydelCaribedeBioética:UniversidadNacionaldeColombia,2008 xxviii,660p.
ISBN:978-958-701-974-2
1. Bioética–Diccionarios 2. Cienciasdelavida-DiccionariosI.Tealdi,
JuanCarlos–dir. CDD-21 174.95703/2008 DICCIONARIOLATINOAMERICANODEBIOÉTICA Publicadoen2008por: OrganizacióndelasNacionesUnidasparalaEducación, laCienciaylaCultura(UNESCO) yUniversidadNacionaldeColombia BajoladireccióndeAlyaSaada,ConsejeraRegionaldeCiencias SocialesyHumanas
©UNESCO,2008
www.unescomexico.org www.redbioeticaunesco.org.mx ©UniversidadNacionaldeColombia
ISBN:978-958-701-974-2
Director JuanCarlosTealdi ConsejoEditorial FernandoCanoValle,México VolneiGarrafa,Brasil GenovenaKeyeux,Colombia MiguelKottow,Chile MaríaLuisaPfeiffer,Argentina AlyaSaada,México Coordinacióninstitucional AlyaSaada,UNESCOMéxico Coordinacióneditorial GenovevaKeyeux,Colombia Portada CamiloUmañaCaro RedLatinoamericanaydelCaribedeBioética Revisióndeestilo ConsejoDirectivo RodrigoPertuz GermánVillamizar VolneiGarrafa,Presidente ÓscarTorres AlyaSaada,SecretariaEjecutiva FernandoCanoValle,México Diseñoydiagramacióndepáginasinteriores JoséMaríaCantú(cid:2),México AnaRitaRodríguez,UNIBIBLOS GenovevaKeyeux,Colombia Preparacióneditorialeimpresión MiguelKottow,Chile UniversidadNacionaldeColombia,UNIBIBLOS JavierLunaOrozco,Bolivia LuisIgnacioAguilarZambrano,Director AndrésPeraltaCornielle,RepúblicaDominicana dirunibiblo_bog@unal.edu.co DanielPiedraHerrera,Cuba JuanCarlosTealdi,Argentina ImpresoenColombia SusanaVidal,Argentina 5 DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP EnmemoriadeJoséMaríaCantú, pionerodelaRedLatinoamericanaydelCaribedeBioética, insigneyrespetadogenetistainternacional.
Pidióquelapazfueraunvalormayordetodabioética. 6 DiccionarioLatinoamericanodeBioética ogolórP Prefacio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ix Presentación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xi Prólogo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xiii Introducción . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . xvii AméricaLatina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1. Pensamientolatinoamericano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
Pensamientocríticolatinoamericano,RicardoSalasAstraín(Chile). . . . . . . . 3 Filosofíalatinoamericana,CelinaLértora(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 5 Éticasocial,valoresyliberación,AdrianaArpini(Argentina) . . . . . . . . . . . 8 Pedagogíadelaliberación,MariaLuizaAngelim(Brasil). . . . . . . . . . . . . . 11
Teologíadelaliberación,MarcioFabridosAnjos(Brasil) . . . . . . . . . . . . . 12 Pensamientoalternativo,HugoBiagini(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2. Comunidadycontexto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Comunitarismoeindividualismo,CristinaSolangeDonda(Argentina) . . . . . . 20 Alteridad/otro,MónicaCragnolini(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Contextohistórico,JoséSchmidt(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Contextosocial,FabioÁlvarez(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Comunidadescampesinas,JavierLunaOrozco(Bolivia) . . . . . . . . . . . . . . 27 Aboriginalidadynación,ClaudiaBriones(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 30 Contexto,familiaycrisis,JorgeAcevesyPatriciaSafaBarraza(México) . . . . . 31
3. Diversidadculturalylingüística . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Pluralismo,AdrianaArpini(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Valoresculturales,CelinaLértora(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
Etniasylenguajes,MaríaLuisaRubinelli(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . 39 Diversidadlingüísticaysistemasdesignificación,FridaVillavicencio Zarza(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Tradiciónoralindígena,JoséAntonioFloresFarfán(México) . . . . . . . . . . . 43 Interpretaciónmoralenarteyliteratura,MaríaHerreraLima(México) . . . . . 45 Éticayliteratura,SilvanaRabinovich(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Literaturadelanegritudyelesclavismo,DinaV.PicottiC.(Argentina). . . . . . 50 Diversidadculturalybiopolíticas,AugustoPérezLindo(Argentina) . . . . . . . . 52 Bienestar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
1. Dolorysufrimiento. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
Bienestar,dolorysufrimiento,MiguelKottow(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . 57 Antropologíadeldolor,ReinaldoBustos(Chile). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 vii DiccionarioLatinoamericanodeBioética
odinetnoC Contenido Cuidadosanteeldoloryelsufrimiento,LucildaSelli(Brasil) . . . . . . . . . . . 62 Accesoaltratamientodeldolorsevero,RosaMertnoff(Argentina) . . . . . . . . 64
2. Atencióndelasalud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Atenciónindividualyatencióncolectiva,AbrahamSonis(Argentina) . . . . . . 69 Análisisdelasituacióndesalud,MaríadelCarmenAmaro(Cuba) . . . . . . . . 70 Atenciónprimariadesalud,MaríadelCarmenAmaro(Cuba). . . . . . . . . . . 72 Atenciónclínicaycontextosocial,JorgeOteroMorales(Cuba) . . . . . . . . . . 74 Atenciónclínicadelpacientecrónico,MarcoTachéJalak(Cuba) . . . . . . . . . 75 Seguridadsocial,JorgeMera(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Atenciónintegraldelasalud,JoséR.AcostaSariego(Cuba). . . . . . . . . . . . 80
3. Cuidadosensalud. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Cuidadosprolongados,IsmaelSerna,FernandoCano,Garbiñe Saruwatari(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Cuidadospaliativos,GustavodeSimone(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Principioséticosencuidadospaliativos,IsmaelSerna,FernandoCano, GarbiñeSaruwatari(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Cuidadosespirituales,LudwigSchmidt(Venezuela). . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Bioética . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
1. Conceptoséticos. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Bienymal,MaríaLuisaPfeiffer(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Origenypresenciadelmalenelmundo,LeandroPinkler(Argentina) . . . . . . 99 Norma,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Intuición,DiegoParente(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Preferenciayelección,LuisaMonsalveMedina(Colombia) . . . . . . . . . . . . 102 Consensoypersuasión,JoséRoqueJunges(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Emocionesmoralesyacción,OlgaElizabethHansbergTorres(México) . . . . . . 105 Amor-Odio,DalmiroBustos(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Altruismoyegoísmo,LuisaRipa(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Compasión,CelinaLértora(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Convicción,PatriciaDigilio(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Esperanza,JuliaV.Iribarne(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Tolerancia,JulianaGonzálezValenzuela(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Concienciamoral,RicardoSalasAstraín(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 Intenciónyresponsabilidad,AgustínEstévez(Argentina). . . . . . . . . . . . . . 121 Injerencia-asistencia-solidaridad,ClaudeVergès(Panamá). . . . . . . . . . . . . 123 Legitimidad,MaríaLuisaPfeiffer(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 2.Teoríatradicional . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Valoreséticos,JulianaGonzálezValenzuela(México). . . . . . . . . . . . . . . . 129 Fenomenología,JuliaV.Iribarne(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Virtudesyconducta,CristinaSolangeDonda(Argentina) . . . . . . . . . . . . . 133 Éticasdescriptivasyprescriptivas,GermánCalderón(Colombia) . . . . . . . . . 136 Deontologismoyobligación,MarioHeler(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 139 Justificaciónporprincipios,MiguelKottow(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 viii DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC Teorías,principiosyreglas1.Losfilósofosmodestos RodolfoVázquez(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 Teorías,principiosyreglas2.Losfilósofosambiciosos RodolfoVázquez(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 Teorías,principiosyreglas3.Losfilósofosdelaterceravía RodolfoVázquez(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 3.Críticalatinoamericana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
AméricaLatinaybioética,HernánNeira(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Éticainstrumental,SusanaBarbosa(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Bioéticadeintervención,VolneiGarrafayDoraPorto(Brasil). . . . . . . . . . . 161 Bioéticadeprotección,MiguelKottow(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Bioéticanarrativa,JoséAlbertoMainetti(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Bioéticajurídica,EduardoLuisTinant(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Ponderacióndeprincipios,RodolfoVázquez(México). . . . . . . . . . . . . . . . 171 Bioéticaycomplejidad,PedroLuisSotolongo(Cuba) . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Bioéticadelosderechoshumanos,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . 177 Cienciaytecnología . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 Filosofíadelaprácticacientífica,JorgeBacallaoGallestey(Cuba). . . . . . . . . 184 Razónestratégica,DorandoMichelini(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
Normatécnica,LeónOlivé(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 Eficaciatecnológica,RodolfoGaeta(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 Explicaciónydeterminismoencienciasdelavida,GustavoCaponi(Brasil) . . . 192 Cienciasbiológicasybiencomún,AgustínVicedoTorney(Cuba) . . . . . . . . . 195 Conocimientoyverdad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 Construcciónmíticadelarealidad,LeandroPinkler(Argentina). . . . . . . . . . 201 Perspectivayverdad,ClaudioCohen(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 Probabilidadeincertidumbre,LeónOlivé(México). . . . . . . . . . . . . . . . . 202 Indecidibilidad,SilviaRivera(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 Pragmatismo,DanielKalpokas(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 Verdadyapariencia,SilviaRivera(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Autenticidadyalienación,FerminRolandSchramm(Brasil) . . . . . . . . . . . 210
Consentimiento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Consentimiento1.Información,SandraWierzba(Argentina) . . . . . . . . . . . 216 Consentimiento2.Capacidad,SandraWierzba(Argentina) . . . . . . . . . . . . 217 Consentimiento3.Voluntad,SandraWierzba(Argentina). . . . . . . . . . . . . 219 Consentimientoenatenciónclínica,JoséEduardodeSiqueira(Brasil) . . . . . . 221 Consentimientocomunitario,JavierLunaOrozco(Bolivia) . . . . . . . . . . . . 224 Cuerpohumano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Somatología,JoséAlbertoMainetti(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Laexperienciadelcuerpopropio,MaríadelaLuzCasasMartínez(México) . . . 228 Cuerpoycorporeización,MiguelKottow(Chile). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Derechoalcuerpopropio,DoraPorto(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 ix DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC Plasmaféresis:Lasangrecomomercancía,MelbaBarrantesMonge(Nicaragua)
yJuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 Trasplantesdeórganos,AlexánderMármolSóñora(Cuba). . . . . . . . . . . . . 236 Derechoalasalud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Lasaludcomoderechohumano,HoracioCassinelli(Uruguay) . . . . . . . . . . 244 Derechoalaproteccióndelasalud,ÍngridBrenaSesma(México) . . . . . . . . 246 Derechoalaasistenciamédica,JesúsArmandoMartínezGómez(Cuba) . . . . . 247 Derechosdelospacientes,ÓscarErnestoGaray(Argentina). . . . . . . . . . . . 249 LoshospitalesenAméricaLatinaenfuncióndelamoralpública, ConstanzaOvalle(Colombia). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 Comitéshospitalariosdeética,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . . . . 256 Desarrollohumanoyeducación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 Desarrolloydependencia,JoséPortillo(Uruguay) . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Antropologíaydesarrollosustentable,SalomónNahmadSitton(México) . . . . 262
Educaciónparaeldesarrollohumano,AugustoPérezLindo(Argentina) . . . . . 264 Escuelapública,LiliandoValle(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Escuelasruralesydesarrollohumano,NoemíArbetman(Argentina) . . . . . . . 268 Educaciónenbioética,JoséEduardodeSiqueira(Brasil) . . . . . . . . . . . . . 270 Dignidadhumana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Dignidadhumana,JulianaGonzálezValenzuela(México) . . . . . . . . . . . . . 277 Humanismoydignidad,ChristiandePauldeBarchifontaine(Brasil) . . . . . . . 278 Vida,cuerpoydignidadhumana,MaríaLuisaPfeiffer(Argentina) . . . . . . . . 280 Crímenesdelesahumanidad,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . . . . 282 Géneroysexualidad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Justiciaygénero,NataliaGherardi(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Derechoshumanosdelasmujeresyderechopenal,MaríadelRosario VelásquezJuárez(Guatemala) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288
Sexoysexualidad,MiguelSuazo(RepúblicaDominicana) . . . . . . . . . . . . . 291 Sexismo,EvaGiberti(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Homofobia,EvaGiberti(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 Violenciasexualyfemi(ni)cidio,PatriciaRaveloBlancas yHéctorDomínguez(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Globalización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Globalizaciónyprogresohumano,MaríaJosefinaRegnasco(Argentina) . . . . . 297 Globalizaciónycambioreligioso,RenéedelaTorreCastellanos(México) . . . . . 300 Globalizaciónymercadodelaalimentación,JorgeEduardoRulli(Argentina) . . 302 Hambreydesnutrición . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Nutrición,HéctorBourges(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 Desnutricióninfantilypobreza,AlejandroÓDonell(Argentina) . . . . . . . . . 310 Crisisdeseguridadalimentaria,PatriciaAguirre(Argentina) . . . . . . . . . . . 311
Derechoalaalimentación,SebastiãoPinheiro(Brasil). . . . . . . . . . . . . . . 313 x DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC Identidad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 Identidadpersonal,GonzaloSerrano(Colombia). . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 Identidadgenética,GenovevaKeyeux(Colombia). . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Identidadfamiliaryderechoalaidentidad,NellyMinyersky yLiliFlah(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 Identidadsocial,AlejandroSerranoCaldera(Nicaragua) . . . . . . . . . . . . . 327 Identidadcomunitaria,MaríaMargaritaRuiz(Colombia) . . . . . . . . . . . . . 329 Derechoalaimagenyconfidencialidad,CarlosValerio(CostaRica) . . . . . . . 331 Integridad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 Derechoalaintegridad,AlfredoKraut(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . 334 Torturaytratosinhumanos,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . . . . . 337
Vulnerabilidadyprotección,MiguelKottow(Chile). . . . . . . . . . . . . . . . . 340 Integridadcomunitaria,AntonioJoséSánchez Murillo(Colombia) . . . . . . . . 342 Epidemiologíayvulnerabilidadsocial,ZulmaOrtiz(Argentina). . . . . . . . . . 343 Lasociedaddelriesgo,CristinaAmbrosini(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . 344 Principiodeprecaución,RobertoAndorno(Argentina). . . . . . . . . . . . . . 345 Investigaciónensalud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 Progresocientíficoydesarrollosocial,CarlosR.Gherardi(Argentina) . . . . . . 349 Experimentaciónconanimales,RobertodelaPeñaPino yÁngelConcepciónAlfonso(Cuba). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 354 Investigaciónmédicabásica,AlinaAlermGonzález(Cuba). . . . . . . . . . . . . 355 Ensayoclínico,VirginiaRodríguezFunes(ElSalvador) . . . . . . . . . . . . . . . 358 Investigacionescientíficasenniños,JoaquimAntônioCésarMota(Brasil) . . . . 360 Investigaciónparticipativa,LuisJusto(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 Sistemasderevisiónética,ClaudioFortesLorenzo(Brasil). . . . . . . . . . . . . 363
Comitésdeéticadelainvestigación,SusanaVidal(Argentina) . . . . . . . . . . 366 Dobleestándar,DirceuGreco(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Justiciayderechoshumanos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 1.Justicia,igualdadyequidad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Ideadejusticia,FernandoArandaFraga(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . 375 Igualdadydiferencia,PatriciaDigilio(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 Derechoymoral,RodolfoVázquez(México). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380 Sistemasnormativosindígenas,MaríaVictoriaChenautGonzález(México). . . . 383 Justiciayteologíamoral,HumbertoMiguelYáñez(Argentina). . . . . . . . . . . 385 Biencolectivoydecisiónjudicial,EduardoLuisTinant(Argentina) . . . . . . . . 387 Derechodefamilia,MauroMachadodoPrado(Brasil). . . . . . . . . . . . . . . 390 Equidadensalud,DámasoGómezPlasencia(Cuba). . . . . . . . . . . . . . . . . 391 2.SistemadeDerechosHumanos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392
SistemaInteramericanodeDerechosHumanos,HéctorGrosEspiell(Uruguay). . 396 DefensoríadelPueblo(nacionales),EduardoMondino(Argentina). . . . . . . . 398 DefensoríadelPueblo(provinciales),CarlosNiccolini(Argentina) . . . . . . . . 400 Accesoalajusticiaeimpunidad,HoracioRavenna(Argentina) . . . . . . . . . . 401 xi DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC AsistenciahumanitariaenAméricaLatina,CarlosE.Zaballa(Argentina). . . . . 406 Capacidades,proyectodevidaysistemadederechos, JorgeIvánBula(Colombia). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408 TerrorismodeEstado,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 410 Libertad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 Libertadynecesidad,UbaldoGonzálezPérez(Cuba) . . . . . . . . . . . . . . . . 415 Esclavitudyservidumbre,ArmandoRaggio(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . 418 Desplazamiento(refugiadosinternos),AnaLucíaRodríguez(Colombia) . . . . . 420 Autonomíaindividual,MarcoSegre(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 Directivasanticipadas,LuisGuillermoBlanco(Argentina) . . . . . . . . . . . . . 425
Objecióndeconciencia,LuisGuillermoBlanco(Argentina). . . . . . . . . . . . . 427 Huelgadehambre,LuisGuillermoBlanco(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 430 Medicinayprofesionesdelasalud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 Orígenesdelconocimientomédico,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . 436 Crisisdelarazónmédica,JoséAlbertoMainetti(Argentina). . . . . . . . . . . . 438 Medicinanaturalytradicional,EduardoFreyreRoach(Cuba) . . . . . . . . . . . 439 Relaciónmédico-paciente,JorgeLuisManzini(Argentina) . . . . . . . . . . . . 441 Paternalismomédico,FreddyGarcía(Venezuela) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444 Tomadedecisionesmédicas,DanielLew(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 445 Psicología,AnaClaudiaMachadoyElianeSeidl(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . 448 Modelosdeatencióndeenfermería,DalgisRuizReyes(Cuba). . . . . . . . . . . 449 Laenfermeríaenlaatenciónprimariadesalud,KatiuskaNavarro Bustamante(Cuba) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
Educaciónenenfermería,BeatrizPeña(Colombia). . . . . . . . . . . . . . . . . 453 Trabajosocial,CarlosEroles(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 Consultaenéticaclínica,MiguelChavesZambrano(Argentina) . . . . . . . . . . 456 Medicinaydifusiónmasiva,MarceloOcampo(Argentina) . . . . . . . . . . . . . 457 Conflictodeintereses,TeresaRotondo(Uruguay). . . . . . . . . . . . . . . . . . 458 Medioambiente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 Naturalezayartificio,AlejandroRosasLópez(Colombia). . . . . . . . . . . . . . 463 Población,MarleneBraz(Brasil). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 Trabajoymedioambiente,FernandoCanoyGarbiñeSaruwatari(México). . . . 467 Agriculturayagrotecnologías,EduardoFreyreRoach(Cuba) . . . . . . . . . . . 470 Modelosdeproducciónrural,AdolfoBoy(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 473 Saluddelosanimales,JuanGarzaRamos(México) . . . . . . . . . . . . . . . . 474
Ambiente,sustentabilidadyriesgos,WalterAlbertoPengue(Argentina). . . . . . 477 Manipulacióndelgenomaymedioambiente,JoséRamón AcostaSariego(Cuba). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480 Muerteymorir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 Lamuerteysussímbolos,RicardoHodelínTablada(Cuba). . . . . . . . . . . . . 486 Mortalidadmaterna,MariaClaraAlbuquerque(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . 488 Elmorirdelniño,RafaelTorresAcosta(Cuba). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 xii DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC Matarniñosyniñas,EvaGiberti(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491 Enfermedadterminal,AndrésPeralta(RepúblicaDominicana). . . . . . . . . . . 492 LamuerteyelmorirporVIH/sida,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . 495 Suicidio.Aspectosfilosóficos,JulioCabrera(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . 496 Suicidio.Abordajesempíricos,JulioCabrera(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . 499
Muerte,mortalidadysuicidio,JulioCabrera(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . 501 Homicidiopiadosoconsentido,LuisGuillermoBlanco(Argentina) . . . . . . . . 503 Eutanasia,LeoPessini(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 Morircondignidad,LuisGuillermoBlanco(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . 508 Penademuerte,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 Genocidio,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 513 Pobrezaynecesidad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 515 Responsabilidadencontextosdepobreza,JuttaWester(Argentina). . . . . . . . 517 Necesidadesensalud,SusanaVidal(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 Enfermedadesdelapobreza,RubénStorino(Argentina). . . . . . . . . . . . . . 522 DoctrinasocialdelaIglesia,MarcioFabridosAnjos(Brasil). . . . . . . . . . . . 525 Poder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528
Éticaypolítica,VolneiGarrafa(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 531 Podereinjusticia,MarcioFabridosAnjos(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Imperialismomoral,VolneiGarrafa(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535 Dominaciónyhegemonía,JoséPortillo(Uruguay) . . . . . . . . . . . . . . . . . 536 Biopiratería,AnaMaríaTapajós(Brasil). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 Controlsocial,PauloAntoniodeCarvalhoFortes(Brasil) . . . . . . . . . . . . . 538 Paz,JuanCarlosTealdi(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 540 Saludreproductiva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 543 Saludreproductiva,MarianaRomero(Argentina). . . . . . . . . . . . . . . . . . 545 Contracepción,LuisGuillermoBlanco(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . 547 Embarazoenlaadolescencia,MónicaGogna(Argentina) . . . . . . . . . . . . . 550 Diagnósticoprenatal,AraceliLantiguaCruz(Cuba) . . . . . . . . . . . . . . . . 552
Asesoramientogenético,MartaAscurradeDuarte(Paraguay) . . . . . . . . . . 554 Abortoinseguro,SusannaRance(Bolivia). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554 Saludyenfermedad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559 Lonormalylopatológico,ReinaldoBustos(Chile) . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 Enfermedadesagudas,HoracioGarcíaRomero(México). . . . . . . . . . . . . . 562 Estadodeafecciónmúltiple,CarlosR.Gherardi(Argentina). . . . . . . . . . . . 564 Saludintegral,ElmaZoboli(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 Modosdeenfermaryconceptosdeenfermedad,MiguelKottow(Chile). . . . . . 567 Experienciadeenfermedadynarración,IsabeldelValle(Argentina) . . . . . . . 569 Espaciosarquitectónicosparalasalud,CarlosQuaglia(Argentina) . . . . . . . . 572 Sociedad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 Aspectossocialesdelabioética,FranciscoMaglio(Argentina). . . . . . . . . . . 577
xiii DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC AméricaLatinaylavidaeconómica,AldoEtchegoyen(Argentina) . . . . . . . . 579 Contratosocial,FernandoArandaFraga(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . 581 Democracia,CristinaReigadas(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584 Normasocial,CelinaLértora(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 587 Exclusiónsocial,FerminRolandSchramm(Brasil) . . . . . . . . . . . . . . . . . 588 Discapacidad,CarlosEroles(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591 Espaciopúblico,NoraRabotnikof(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 593 Vidayvivir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 595 1.Ciclosvitales. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 595 Crecimientoydesarrollo,HoracioLejarraga(Argentina). . . . . . . . . . . . . . 597 Saluddelneonato,SergioCecchetto(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 599
Infancia,JoséPortillo(Uruguay) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 602 Antropologíayniñez,AndreaSzulc(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 603 Construcciónsocialdelavejez(urbana-rural),FelipeR.Vázquez Palacios(México) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 606
Derechoalavida: aspectossocialesycomunitarios, MabelGutiérrez(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 607
Desapariciónforzadadepersonas,JuanCarlosTealdi(Argentina) . . . . . . . . 609 2.Estadosvitales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 611 Vidasaludable,JaimeEscobarTriana(Colombia) . . . . . . . . . . . . . . . . . 611 Vidaenestadocrítico,CarlosR.Gherardi(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . 613 Vidaenmínimaconciencia,FacundoManes(Argentina). . . . . . . . . . . . . . 614 Vidaenestadovegetativopersistente,RicardoHodelínTablada(Cuba). . . . . . 615 Vidabuena,MaríaLuisaPfeiffer(Argentina) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 616
Referenciasgenerales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 619 Índicedecolaboradores . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 630 Índice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 634 xiv DiccionarioLatinoamericanodeBioética odinetnoC HéctorGrosEspiell ProfesorEméritodelaUniversidaddelaRepública (Uruguay).FuemiembrodelComitéInternacional deBioéticadelaUNESCO,JuezdelaCorteInteramericanadeDerechosHumanos,yDelegadoPermanentedelUruguayantelaUNESCO. El prefacio de una obra que, como es el caso del Diccionario Latinoamericano de Bioética,contendrá,ademásdeunprólogo,unapresentacióngeneralyunaintroducción,hadeestardestinadosolamenteacontenerunaspalabraspreliminareso preambularesescritasporalguienque,comoyo,nohaparticipadoenlaplanificacióndellibro,peroquehacolaboradoenélconlaelaboracióndelaconceptualizacióndeunvocabloyquehaadmiradoeltrabajoderealizaciónylafinalizacióndel proyecto. Estaspalabraspreliminares,escritasporquienhallegadoalabioéticadesdeelderecho,laéticaylapolíticaylavidainternacional,quenoesuncientífico–peroquetienelaplenaconcienciadelcarácternecesariamentemultidisciplinariodelabioética, enlaqueconfluyenlaciencia,latecnología,lamedicina,lascienciasdelasalud,la ética,elderecho,lasociologíaylapolítica–,sóloquierendestacarconunamirada externa,perocomprometida,elvalorylasignificacióndeestaobra.Peronopueden niquieren,estaspalabras,eludirlacálidafelicitación. Primero,porserunesfuerzocolectivohechodesdeLatinoamérica.Conconciencia detodalasignificaciónhumana,socialypolíticaqueestoimplicaydeloquepara AméricaLatinaaparejahoy,ysobretododebesignificarenelfuturo,labioéticapara eldesarrollointegral,paraelprogresogeneraldelaRegiónyparaelbienestardetodosloslatinoamericanos. Segundo,porseruntrabajoparalapromociónyelimpuls
Estás viendo una vista previa
Lee el documento completo con Ariel
Este es un fragmento de uno de los más de 1.2 millones de documentos de la biblioteca de Ariel. Crea tu cuenta para leerlo completo, descargarlo y consultarlo con Ariel, que siempre te lleva a la fuente exacta: Ariel NO alucina.